Байгалийн алмаз бол дэлхийн хамгийн эртний эд зүйлсийн нэг. Зарим нь хүн төрөлхтөн бий болохоос хэдэн тэрбум жилийн өмнө үүссэн. Энэ нийтлэл нь тэдний үүсэх зам, гадаргад гарч ирэх арга, олборлогдох хэлбэрийг товч үзүүлнэ.
Үүсэх газар: дэлхийн хэвлий#
GIA-гийн судалгаагаар ихэнх алмаз тивийн хуучин, зузаан суурь хэсэг (кратон)-ийн ёроолд, ойролцоогоор 150–200 км гүнд, 900–1300 °C температурт талсжсан. Тэнд өндөр даралт нүүрстөрөгчийг алмазын талст болгон бүрдүүлдэг.
Ховор тохиолдолд алмаз 200–800 км хүртэл илүү гүнд ч үүсдэг. Тэдгээрийг “хэт гүний алмаз” гэнэ.
Нас#
Талст үүссэний дараа дэлхийн хэвлийд олон тэрбум жил үлдэж болно. Одоогоор нас нь тогтоогдсон хамгийн настай алмазууд нь Канадын умард хэсгийн Дайвик, Экати уурхайгаас олдсон бөгөөд 3.3–3.5 тэрбум жилийн настай.
Гадаргад хэрхэн гарч ирдэг вэ?#
Алмаз дэлхийн хэвлийд үүссэн ч өөрөө гадаргад гарахгүй. Түүнийг кимберлит хэмээх магмын ховор, маш хүчтэй дэлбэрэлт дээш авчирдаг. GIA-гийн мэдээлснээр хүн ийм дэлбэрэлтийг хэзээ ч нүдээр харж байгаагүй бөгөөд энэ нь дэлхий дээрх галт уулын дэлбэрэлтүүдийн дотор хамгийн хурдан, хүчтэй төрөл гэж үздэг.
Кимберлит алмазыг үүсгэдэггүй. Тэр бол зөвхөн тээгч юм. Жишээ нь Кимберли, Финш уурхайн кимберлит нь Цэрдийн галавын үеийн (145–66 сая жилийн өмнөх), харин түүнд агуулагдсан алмаз нь ойролцоогоор 3 тэрбум жилийн настай. Иймд алмазын нас болон түүнийг гаргаж ирсэн дэлбэрэлтийн нас хоёр өөр тоо.
Олборлолтын гурван арга#
Дэлбэрэлтийн сувгийг кимберлитийн “хоолой” гэнэ. Алмаз хоёр янзаар олддог: хоолойд дотор нь (анхдагч орд), эсвэл усанд зөөгдөж голын хайрга, далайн эрэгт тунасан байдалтай (хоёрдогч орд).
| Арга | Хэрхэн ажилладаг вэ |
|---|---|
| Голын хайрга, эргийн тунадас | Ус хүнд талстуудыг эртний голдирол, эрэгт тунгаана. Хайргыг угааж, шигшиж алмаз ялгана. |
| Ил уурхай | Хоолой гадаргад ойр байхад хүдрийг шатлан ухаж, аажим доош гүнзгийрнэ. |
| Гүний уурхай | Хоолой хэт гүн болоход хонгил газар доогуур үргэлжилж, хүдрийг босоо амаар дээш өргөнө. |
Алмаз олборлодог улсуудад жишээлбэл Ботсвана, Канад, Намиби, Ангол, Лесото, Сьерра-Леоне орно. Гарал үүслийг мөшгөх нь юу гэсэн үг болохыг Гарал үүсэл ба Кимберлийн үйл явц нийтлэлээс уншина уу.